संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल दक्षिणतर्फको भारतीय तथा उत्तरतर्फको युरेसियन टेक्टोनिक प्लेटहरूको सङ्गम क्षेत्रमा अवस्थित भएकाले भूकम्पीय दृष्टिकोठले अत्यन्त संवेदनशील मुलुक हो । ऐतिहासिक अभिलेखहरूले नेपालमा विगतदेखि नै विनाशकारी तथा विनाशकारी महाभूकम्पहरू गइरहेका छन् भन्ने पुष्टि गरेका छन्। त्यसैले भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणका लागि वैज्ञानिक आधारमा भूकम्पीय जोखिमको निरन्तर अनुगमन तथा मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ, जुन यस क्षेत्रमा विद्यमान सिस्मो–टेक्टोनिक (Seismotectonic) तथा भूवैज्ञानिक प्रक्रियाहरूको अध्ययन र विश्लेषणमा आधारित हुन्छ।
सूक्ष्म भूकम्प (Microseismic) अनुगमन प्रणाली हिमालय क्षेत्रको साइस्मो–टेक्टोनिक (Seismotectonic) अवस्थाको अध्ययन गर्ने प्रभावकारी माध्यम हो । यसले भूकम्पीय निगरानी प्रणालीका रूपमा कार्य गर्दै भूकम्पपछिको उद्धार तथा राहत कार्यलाई प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्याउँछ। साथै, क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी भूकम्पहरूको अवस्थिति निर्धारण तथा भूकम्प विज्ञानसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि आवश्यक तथ्याङ्क उपलब्ध गराउने महत्वपूर्ण आधार पनि हो।
नेपालमा सूक्ष्म भूकम्प अनुगमन कार्य वि.सं. २०३५ (नोभेम्बर १९७८) मा (तत्कालीन साविक) उद्योग मन्त्रालय अन्तर्गतको खानी तथा भूगर्भ विभाग (DMG) र फ्रान्सको पेरिस विश्व विद्यालय अन्तर्गतको Laboratoire de Géophysique Appliquée (LPG) बीचको द्विपक्षिय प्राविधिक सहयोगका रुपमा प्रारम्भ गरिएको थियो। यस क्रममा काठमाडौंको दक्षिणतर्फ अवस्थित फुलचोकी (PKI) डाँडाको शिखरमा पहिलो Short Period भूकम्प मापन स्टेशनको स्थापना गरिएको थियो।
क्रमशः स्टेशनहरूको विस्तार गर्दै सन् १९९८ सम्ममा सुदुर पुर्व ताप्लेजुग्ङ देखि सुदुर पश्चिम दार्चुला सम्म २१ वटा Short Period भूकम्प मापन केन्द्रहरू सहितको राष्ट्रिय भूकम्प मापन सञ्जाल निर्माण गरिएको थियो। त्यसपछि सन् २०१२ मा थप ७ वटा एक्सेलेरोमेट्रिक (Strong Motion) स्टेशनहरू स्थापना गरिएका थिए। हालको राष्ट्रिय भूकम्प मापन सञ्जाल फ्रान्सको Department of Analysis and Surveillance of Environment (DASE) को प्राविधिक सहयोगमा सञ्चालन भइरहेको छ। यी २१ वटा भूकम्प मापन स्टेशनहरु तथा ७ वटा एक्सलेरोमेट्रिक स्टेशनहरू नेपाल हिमालयको Lesser Himalaya तथा Sub Himalaya क्षेत्रमा स्थापना गरिएका छन्।
भूकम्पीय तथ्याङ्कको अभिलेखन दुई केन्द्रहरूबाट गरिन्छ। वीरेन्द्रनगर, सुर्खेतस्थित भूकम्प मापन केन्द्र (Seismological Centre, Surkhet–SC) ले कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशमा स्थापना गरीएका ९ वटा स्टेशनहरूको अभिलेखन गर्दछ भने लैनचौर, काठमाडौंस्थित राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र (National Earthquake Monitoring and Research Centre–NEMRC) ले पश्चिममा प्युठानदेखि पुर्वमा ताप्लेजुङ्सम्म स्थापना गरीएका बाँकी १२ वटा स्टेशनहरूको अभिलेखन गर्दछ ।
यी स्टेशनहरू दुई तहको संवेदनशीलता (Sensitivity Channel) मा सञ्चालन हुने भएकाले ११० डेसिबलसम्मको डायनामिक रेञ्ज (Dynamic Range) प्राप्त हुन्छ। प्राप्त संकेतहरू DASE द्वारा विकसित JADE सफ्टवेयरमार्फत केन्द्रीय रूपमा डिजिटाइज तथा सङ्कलन गरिन्छ। अप्रिल २००१ देखि भूकम्पको केन्द्रविन्दु तथा परिमाण निर्धारणका लागि ONYX सफ्टवेयर प्रयोग हुँदै आएको छ। यसअघि तथ्याङ्क सङ्कलन तथा प्रशोधनका लागि Integrated Software in Seismology (ISIS) सफ्टवेयर प्रयोग गरिन्थ्यो।
भूकम्प पृथ्वीभित्र रहेका सक्रिय भ्रंशहरूमा सञ्चित प्रत्यास्थ ऊर्जाको आकस्मिक विसर्जनका कारण उत्पन्न हुने प्राकृतिक प्रक्रिया हो, जसले पृथ्वीको भूपर्पटी हुदै सतहसम्म कम्पन उत्पन्न गर्दछ। भारतीय प्लेट निरन्तर उत्तरतर्फ सर्ने प्रक्रियाबाट नेपाल हिमालय क्षेत्रमा भइरहेको भूपर्पटीय सङ्कुचनको अनुगमन गर्न राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र/खानी तथा भूगर्भ विभागले संयुक्त राज्य अमेरिकाको California Institute of Technology (Caltech) तथा फ्रान्सको DASE सँगको प्राविधिक सहयोगमा नेपालभर २९ वटा Global Positioning System (GPS) स्टेशनहरू स्थापना गरेको छ। साथै, गोरखा भूकम्प पश्चात Japan International Cooperation Agency (JICA) को प्राविधिक सहयोगमा १० वटा, चिन सरकारको China Earthquake Administration (CEA) को प्राविधिक सहयोगमा १० वटा र थाइल्यान्ड स्थित Regional Integrated Multi-Hazard Early Warning System (RIMES) को प्राविधिक सहयोगमा २ वटा गरी जम्मा ५१ स्टेशनहरु स्थापना भएका छन् । सन् २०२५ मा Uhan Seismological Observatory को प्राविधिक सहयोगमा थप १० वटा CGPS स्टेशनहरु स्थापना भएका छन् ।
संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल दक्षिणतर्फको भारतीय तथा उत्तरतर्फको युरेसियन टेक्टोनिक प्लेटहरूको सङ्गम क्षेत्रमा अवस्थित भएकाले भूकम्पीय दृष्टिकोठले अत्यन्त संवेदनशील मुलुक हो । ऐतिहासिक अभिलेखहरूले नेपालमा विगतदेखि नै विनाशकारी तथा विनाशकारी महाभूकम्पहरू गइरहेका छन् भन्ने पुष्टि गरेका छन्। त्यसैले भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणका लागि वैज्ञानिक आधारमा भूकम्पीय जोखिमको निरन्तर अनुगमन तथा मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ, जुन यस क्षेत्रमा विद्यमान सिस्मो–टेक्टोनिक (Seismotectonic) तथा भूवैज्ञानिक प्रक्रियाहरूको अध्ययन र विश्लेषणमा आधारित हुन्छ।
सूक्ष्म भूकम्प (Microseismic) अनुगमन प्रणाली हिमालय क्षेत्रको साइस्मो–टेक्टोनिक (Seismotectonic) अवस्थाको अध्ययन गर्ने प्रभावकारी माध्यम हो । यसले भूकम्पीय निगरानी प्रणालीका रूपमा कार्य गर्दै भूकम्पपछिको उद्धार तथा राहत कार्यलाई प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्याउँछ। साथै, क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी भूकम्पहरूको अवस्थिति निर्धारण तथा भूकम्प विज्ञानसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि आवश्यक तथ्याङ्क उपलब्ध गराउने महत्वपूर्ण आधार पनि हो।
नेपालमा सूक्ष्म भूकम्प अनुगमन कार्य वि.सं. २०३५ (नोभेम्बर १९७८) मा (तत्कालीन साविक) उद्योग मन्त्रालय अन्तर्गतको खानी तथा भूगर्भ विभाग (DMG) र फ्रान्सको पेरिस विश्व विद्यालय अन्तर्गतको Laboratoire de Géophysique Appliquée (LPG) बीचको द्विपक्षिय प्राविधिक सहयोगका रुपमा प्रारम्भ गरिएको थियो। यस क्रममा काठमाडौंको दक्षिणतर्फ अवस्थित फुलचोकी (PKI) डाँडाको शिखरमा पहिलो Short Period भूकम्प मापन स्टेशनको स्थापना गरिएको थियो।
क्रमशः स्टेशनहरूको विस्तार गर्दै सन् १९९८ सम्ममा सुदुर पुर्व ताप्लेजुग्ङ देखि सुदुर पश्चिम दार्चुला सम्म २१ वटा Short Period भूकम्प मापन केन्द्रहरू सहितको राष्ट्रिय भूकम्प मापन सञ्जाल निर्माण गरिएको थियो। त्यसपछि सन् २०१२ मा थप ७ वटा एक्सेलेरोमेट्रिक (Strong Motion) स्टेशनहरू स्थापना गरिएका थिए। हालको राष्ट्रिय भूकम्प मापन सञ्जाल फ्रान्सको Department of Analysis and Surveillance of Environment (DASE) को प्राविधिक सहयोगमा सञ्चालन भइरहेको छ। यी २१ वटा भूकम्प मापन स्टेशनहरु तथा ७ वटा एक्सलेरोमेट्रिक स्टेशनहरू नेपाल हिमालयको Lesser Himalaya तथा Sub Himalaya क्षेत्रमा स्थापना गरिएका छन्।
भूकम्पीय तथ्याङ्कको अभिलेखन दुई केन्द्रहरूबाट गरिन्छ। वीरेन्द्रनगर, सुर्खेतस्थित भूकम्प मापन केन्द्र (Seismological Centre, Surkhet–SC) ले कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशमा स्थापना गरीएका ९ वटा स्टेशनहरूको अभिलेखन गर्दछ भने लैनचौर, काठमाडौंस्थित राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र (National Earthquake Monitoring and Research Centre–NEMRC) ले पश्चिममा प्युठानदेखि पुर्वमा ताप्लेजुङ्सम्म स्थापना गरीएका बाँकी १२ वटा स्टेशनहरूको अभिलेखन गर्दछ ।
यी स्टेशनहरू दुई तहको संवेदनशीलता (Sensitivity Channel) मा सञ्चालन हुने भएकाले ११० डेसिबलसम्मको डायनामिक रेञ्ज (Dynamic Range) प्राप्त हुन्छ। प्राप्त संकेतहरू DASE द्वारा विकसित JADE सफ्टवेयरमार्फत केन्द्रीय रूपमा डिजिटाइज तथा सङ्कलन गरिन्छ। अप्रिल २००१ देखि भूकम्पको केन्द्रविन्दु तथा परिमाण निर्धारणका लागि ONYX सफ्टवेयर प्रयोग हुँदै आएको छ। यसअघि तथ्याङ्क सङ्कलन तथा प्रशोधनका लागि Integrated Software in Seismology (ISIS) सफ्टवेयर प्रयोग गरिन्थ्यो।
भूकम्प पृथ्वीभित्र रहेका सक्रिय भ्रंशहरूमा सञ्चित प्रत्यास्थ ऊर्जाको आकस्मिक विसर्जनका कारण उत्पन्न हुने प्राकृतिक प्रक्रिया हो, जसले पृथ्वीको भूपर्पटी हुदै सतहसम्म कम्पन उत्पन्न गर्दछ। भारतीय प्लेट निरन्तर उत्तरतर्फ सर्ने प्रक्रियाबाट नेपाल हिमालय क्षेत्रमा भइरहेको भूपर्पटीय सङ्कुचनको अनुगमन गर्न राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र/खानी तथा भूगर्भ विभागले संयुक्त राज्य अमेरिकाको California Institute of Technology (Caltech) तथा फ्रान्सको DASE सँगको प्राविधिक सहयोगमा नेपालभर २९ वटा Global Positioning System (GPS) स्टेशनहरू स्थापना गरेको छ। साथै, गोरखा भूकम्प पश्चात Japan International Cooperation Agency (JICA) को प्राविधिक सहयोगमा १० वटा, चिन सरकारको China Earthquake Administration (CEA) को प्राविधिक सहयोगमा १० वटा र थाइल्यान्ड स्थित Regional Integrated Multi-Hazard Early Warning System (RIMES) को प्राविधिक सहयोगमा २ वटा गरी जम्मा ५१ स्टेशनहरु स्थापना भएका छन् । सन् २०२५ मा Uhan Seismological Observatory को प्राविधिक सहयोगमा थप १० वटा CGPS स्टेशनहरु स्थापना भएका छन् ।